Ноябрь 15th, 2010

Эгиль, голова лошади и рыбы

ЭГИЛЬ, ГОЛОВА ЛОШАДИ И РЫБЫ
(Egill Skallagrímsson, hrosshöfuð og fiskihaus)
Шест ненависти Эгиля и рыбья голова
(Egils níðstöng og fiskihöfuð)
(или эволюция исл. шеста ненависти скальда Эгиля, согласно
постсредневековым исл. рукописям и магическим книгам)

Að vísu er hann [Bólu-Hjálmar] sveitflótta leiguliði, en
hann veit, að níðstöng sú, sem hann hefur rist féndum
sínum, mun uppi standa ófúin í Skagafirði, meðan lifir
rímað mál á Íslandi.

Sverrir Kristjánsson «Feigur
Fallandason»: с. 160

nidstong Эгиль, голова лошади и рыбыИз древней исландской «Саги об Эгиле Сыне Лысого Грима» известно, что скальд Эгиль воздвиг шест ненависти против норвежского конунга Эйрика Кровавый Топор и Гунхильд Матери Конунгов, который возымел действие (см. «Рунические заговоры и апокрифические молитвы исландцев»: с. 113-116). Эгиль насадил голову лошади на ореховую жердь, сказал заклинания и вырезал руны [1]. Но далее с древним викингским магическим шестом (известным еще по Древненорвежским законам, см. «Из рассказов о древнеисландском колдовстве и Сокрытом народе» (редакция на Сайте Л. Кораблева)) [2] и упомянутым в других исл. сагах: «Сага людей из Озёрной долины» и «Сага о Финнбоги Сильном») произошла любопытная метаморфоза: в XVII в. лошадиная голова превратилась в исл. традиции в рыбью голову, а затем в XX в. просто в табличку с рунами.

Сначала Йоун Эггертс-сон в своем трактате «О руническом искусстве…» пишет, что «Эгиль вырезал руны на голове лошади», а не на жерди[3], затем у Йоуна Оулафс-сона из Грюнна-вика в рукописи AM 413 fol. («Рунология») и в его словаре (Dictionary под «höfuðsmaður») дважды всплывает намек на банд-руны (гальдра-ставы), вырезанные на голове морской рыбы [4]. Затем в магических рецептах XIX-XX вв [5] и в фольклорных сборниках [6] речь идет то о рунах, то о гальдра-ставах, нарезанных то на рыбью голову, то на палочку, вставленную в открытый рот рыбьей головы, (а то на жерди с насаженной на нее рыбьей головой?), плюс использование заклинаний (см. «ГМИ»). Далее в дипломе молодого исл. филолога XXI в. вообще упоминается табличка на палке с нарезками, установленная, чтоб вызвать опасную непогоду [7].

 

[1]
Из «Саги об Эгиле»: Hann [Egill] tók í hönd sér heslistöng og gekk á bergsnös nokkura þá er vissi til lands inn. Þá tók hann hrosshöfuð og setti upp á stöngina. Síðan veitti hann formála og mælti svo: “Hér set eg upp níðstöng og sný eg þessu níði á hönd Eiríki konungi og Gunnhildi drottningu” — hann sneri hrosshöfðinu inn á land – “sný eg þessu níði á landvættir þær er land þetta byggja svo að allar fari þær villar vega, engi hendi né hitti sitt inni fyrr en þær reka Eirík konung og Gunnhildur úr landi.” Síðan skýtur hann stönginni niður í bjargrifu og lét þar standa. (“Egilssaga”, 171);

«Egill hefir mikill verit i þessari runalyst. Hann setti heslis stong eina niðr a nes eitt i Noreigi i eina biargskoru eitt sinn oc upp a hana hrosshofut, er kollut var niðstaung, oc risti a runar með þeim formala at allar landvættir (þat er voþa skepnr) rotuðu alldri sitt inne nema þær ræki Eirik kong bloðox or landi oc GuNhillde konga moður drottning hans hvat oc sama Ars skeþi» (Björn Jónsson á Skarðsá “Samtak um Rúnir”, Cap. x; transcript by Einar G. Pétursson);

“… Eg hefi fyrr við annað tækifæri fjallað um vísurnar tvær eftir Egil Skalla-Grímsson um Eiríkur blóðöx og drottningu hans, 19. og 20. lausavísur. Eg reyndi að skýra þær frá ákveðnu sjónarmiði. Í Egils sögu eru þær aðskildar hvor frá annarri og án samhengis við níðstöngina, sem Egill reisti, þá er hann neyddist til að hverfa úr Noregi, eftir að hann hafði gert hina misheppnuðu tilraun sína á Gulaþingi til þess að heimta arf konu sinnar. Vísurnar voru, að því er eg hélt fram, ristar með rúnum á stöngina, og Egill hafði lagað efni þeirra eftir “ákveðnum talnahlutföllum”, sem var áríðandi að fá fram – fjóra vísuhelminga, hvern um sig með 3×24 rúnum.” (Magnus Olsen, 1963: 172).

[2]
« … так называемый «шест ненависти» (níðstöng) или «скальдическая жердь» (skáldstöng). (См. упоминание подобной практики в «Саге о людях из Озерной долины» и в «Датской истории Саксона Грамматика».) Между прочим, в древненорвежских церковных законах существует запрет и на ей счет:

«И если человек изоблечен в том, что он возводит дом и называет его hörgur (т. е, «алтарь» из камней под открытым небом) или воздвигает жердь и называет ее скальдической жердью (skáldstöng), тогда лишается он всего своего имущества до последнего пенинга».

[3]
Йоун Эггертс-сон «О руническом искусстве»: Þar eftir þá magnaðist óvinskapur í millum hans og áður nefndrar Gunnhildar kóngamóðir, risti hann rúnir á einn hrosshaus og reisti upp á eina stöng og mælti svo fyrir að hún með kónginum landflótta yrði, hvað og þar eftir skeði.(Bjarni Einarsson (1955): 12).

[4]
Йоун Оулафс-сон из Грюнна-вика (AM 413 fol.): Þeß slags er Stafur sä, sem ristur er á Spijtu þá sem sett er í uppþanet [‘fiski’] Hófud, til at gióra Vind; Því úr honum má lesa þetta ord: Þórs Hófud (caput Thorinum), 127; Vind-Rwnir, mun hafa verit Tófra kunst, til at gióra annadhvert Vind úr lopte: So er sagdt, at lesa mege þetta ord Þórs hófut, i Maal-Rwnum saman bundet, úr þeim Staf, sem ristenn er á spýtu, setta i upp þanet og uppreist [‘fiski’] hófud, til at gióra vind – etc., 185 (см. «Рунология Йоуна Оулафс-сона из Грюнна-вика. Исландские трактаты XVII века»: 67, 140, 147 & Эйнар Оул. Свейнссон «Фольклор Исландии» (2003): с. 122).

[5]
Þorsteinn Konráðsson (Lbs 3902, 4to): bls. 33-34 N24 Vindagapi minni Þennan staf skalt þu rista a [‘fiski’]haus, og ber i hann blóð úr hægri fætinum með hrafnfjáður [að] öðru leyti skal með hann fari sem hinn stærri; bls. 35-36 N27 Vindagapi stærri Þennan vindagapi skallt þú rista á [‘fiski’]haus og bera blóð i skurðinn. Svo skallt þú festa hann uppá stöngaendu í flæðar máli, og lát broddann sem undir eru snúa mót þeirri átt sem vindurinn skal úr koma

Ath[uga]s[emd] Vindagapa hefi eg fengið úr fleyri stóðum svipaða en notkunar reglur með nokkrum orðamun, mun hann vera einn þeirra stafa er lengst hafa þekkst í nokkrum hjeruðum landssins t. d. á Breyðafirði, Stróndum og við Skjálfanda Þ[orsteinn] K[onráðsson]

«Galdra-skræða Skugga»: N83 Vindgapi meiri. Þenna staf skaltu rista á [‘fiski’]haus og bera í hann blóð úr þér og reisa hann upp á stöng, þar sem saman kemur sjór og land í flæðarmáli, og skulu broddar þeir, sem ekki er hálfhringur á, snúa mót þeirri átt, sem vindurinn skal úr koma. [galdrastafurinn]; N84 Vindgapi minni. Þenna skal rista á [‘fiski’]höfuð, eins og hinn fyrri, nema blóðið skal vera úr hægri fætinum og skal bera blóðið í með hrafnsfjöðu. — Að öðru leyti skal farið með hann eins og hinn fyrri. Les. Satorarepó. [galdrastafurinn].

[6]
Йоун Ауртна-сон (1862-1864): \\\\

«Gráskinna»: … En þegar þangað kom, verða fyrir honum strákar tveir. Hafa þeir reist þar upp stengur stórar og voru ristar á þær rúnir og galdrastafir. Sinn [‘fiski’] hausinn var á hvorri stöng og voru skoltarnir glenntir upp á móti veðrinu. Strákarnir stóðu þar hjá, studdu stengurnar og sögðu: »Hvesstu þig; hinn hvessir sig!« Þegar annar hafði sagt þetta við sinn galdrakarl, tók hinn upp sömu orðin við sinn. Þetta létu þeir ganga á víxl í sífellu og alltaf hvessti meir og meir… 1) Að þessari almennu trú, að stormur blési úr þeirri átt, sem [‘fiski’] haus væri snúið í, lýtur vísa Bjarna Thorarensens við Ara á Flugumýri: Er í norðri orðinn laus/ íss og veðra skari;/ ljáðu mér þinn [‘fiski’]haus/ og líttu í suðrið, Ari. (1884)… Annars er ekki hægt að lesa lýsinguna á atferli strákanna án þess að detta í hug sagan um níðstöng Egils Skallagrímssonar. Egill sneri hrosshöfðinu inn á land: úr þeirri átt kvaddi hann gremi goða og vætta á hendur Eiríki að hrekja hann á haf út. (S. N.), 1928-1936, I, 92;

Oddur Björnsson (116-117): Hann kemur fyrir klettanöf, er lá að sjó fram… Þar er sandvík ekki stór, og sér hann þar mann ganga fram og aftur milli stanga tveggja, er hann hefur reist upp, og er [‘fiski’] haus efst á stöng hverri… og er karl kom að þeirri stönginni, er nær var, heyri hann karl segja: ,,Hvess þú þig – hinn hvessir sig.”

[7]
Tómas Vilhjálmur Albertsson (2007, bls. 44-45): Fyrir austan Hól fannst þegar létti af hríðinni stöng nokkur upp reist… Var við hana bundið spjald nokkurt. Þar á voru ristar rúnir… Gekkst hún [Kristínar í Hólshjáleigu] við því hafa rist rúnirnar og baðst vægðar… (Sig. Sigs, 1984); note 73 “Hér gæti verið átt við Vindgapa, sem er stöng með [‘Fiski’]haus” og flutt tilheyrandi kvæði yfir með ristum rúnum á sjálfri stönginni”.

[8]
Махтиаc В. Саймундссон: Broddi Jóhannesson skýrir galdrastafinn Vindgapa á skemmtilegan hátt í bók sinni “Faxi”, Akureyri 1974, bls. 153. Tekur hann þar upp mynd af stafnum úr “Galdraskræðu” Jochums Eggertssonar, en óvíst er hve gömul hún er eða hvaðan komin. [Sjá Lbs 3902 4 to!! – L.K.] Þar sem túlkun Brodda gengur í sömu átt og túlkunin hér er rétt að taka hana upp í heild sinni: “Í galdraskræðu Skugga (Jochums Eggertssonar) er mynd af vindgapa meiri. Um hann segir: “Þennan staf skaltu rísta á [‘fiski’] haus haus og bera í hann blóð úr þér og reisa hann upp á stöng, þar sem saman kemur sjór og land í flæðarmáli, og skulu broddar þeir, sem ekki er hálfhringur á, snúa mót þeirri átt, sem vindurinn skal úr koma.”
Ekkert er líklegra en frásögn Egilssögu hafi haft einhver áhrif á lýsingarnar á meðferð veðurgapans eða vindgapans, en engu að síður má ætla, að það hafi verið talið skilyrði fyrir mætti hans, að stöngin væri reist þar, sem saman kemur sjór og land. Með því hefur átt að tengja jarðar- og sævarmegin í níðinu.
Trúlegt er, að hálfhringur í vindgapanum séu líking gapandi höfuðs og gínandi trjónu. Úr þeim áttum, sem þessi gapandi höfuð ginu við, máttu engin óveður koma, en urðu því ægilegri úr hinum. Þykir mér því sennilegt, er hrosshausinn sé upprunalega notaður til nokkurs konar árbótar, til að bægja brott illum vættum. Það réðst af því, hvern veg honum var snúið, hvar vondir máttu vera. Þetta mun einnig leynast í níði Egils. Ef konungur átti tign sína undir ári og friði, er hann bjó þegnum sínum, var honum hvorki sætt né stætt, ef slíkt brást. Egill mun því m.a. hafa ráðizt gegn ársæld og friðsæld Eiríks konungs, er hann risti og reisti honum níðið. Má því vera, að níð Egils og vindgapi til að búa mönnum manndrápsveður sé runnið af sömu rót.” (Matthías Viðar Sæmundsson, 1992, 185)

P.S. Некоторые исландцы даже считают, что исл. поэт Боулу-Хьяульмар Йоунс-сон, живший в начале XIX в., был «реинкарнацией» самого викинга и скальда Эгиля Сына Лысого Грима ?! (см. книгу Benjamín Eiríksson, 1992, 213-214). .

P.S.S. Ср. также книгу К. Лакснеса «Исландский колокол»: «- Возьмите нож, — сказала она, — и заколите лошадь… А потом насадите ее голову на шест, так чтобы она смотрела на юг, в сторону Хьяльмхольта» (ч. 2, гл. 2, пер. А. Эмзиной).

Автор иллюстрации Þorlákur Kristinsson (Tolli).

divider

Comments are closed.